Chênh lệch tồn kho không nên được xử lý bằng một bút toán điều chỉnh ngay khi phát hiện. Doanh nghiệp cần kiểm đếm lại, xác định nguyên nhân, lập biên bản kiểm kê, xác định trách nhiệm, phê duyệt phương án xử lý rồi mới ghi sổ và đánh giá ảnh hưởng về hóa đơn, thuế.
Điều 40 Luật Kế toán số 88/2015/QH13 yêu cầu đơn vị kế toán kiểm kê tài sản trong các trường hợp luật định, lập biên bản kiểm kê và xác định nguyên nhân chênh lệch. Kết quả chênh lệch cùng phương án xử lý phải được phản ánh vào sổ kế toán trước khi lập báo cáo tài chính.
Chênh lệch tồn kho thực tế và sổ sách là gì?
Chênh lệch tồn kho phát sinh khi số lượng hoặc giá trị hàng hóa, nguyên vật liệu, công cụ, thành phẩm kiểm đếm tại kho không khớp với số liệu trên sổ kế toán và sổ kho.
Có hai trường hợp chính:
- Thiếu hàng tồn kho: số lượng thực tế thấp hơn số lượng trên sổ.
- Thừa hàng tồn kho: số lượng thực tế cao hơn số lượng trên sổ.
Chênh lệch có thể xuất phát từ sai đơn vị tính, ghi nhận nhầm mã hàng, chứng từ nhập xuất chưa được chuyển cho kế toán, ghi nhận sai kỳ, hàng gửi bán hoặc nhận giữ hộ bị theo dõi nhầm, hao hụt tự nhiên, hư hỏng, mất mát hoặc hành vi vi phạm của cá nhân liên quan.
Vì vậy, kiểm kê thừa thiếu hàng tồn kho không chỉ là việc đếm hàng. Doanh nghiệp phải đối chiếu đồng thời sổ kho, sổ kế toán chi tiết, hóa đơn, phiếu nhập xuất, hợp đồng, biên bản giao nhận và dữ liệu của bên liên quan.
Quy trình xử lý chênh lệch tồn kho từng bước

Bước 1: Khóa phạm vi kiểm kê
Doanh nghiệp xác định rõ thời điểm chốt kiểm kê, kho được kiểm kê, người chịu trách nhiệm và nguyên tắc xử lý các giao dịch đang vận chuyển hoặc chưa hoàn thành nhập xuất.
Trong thời gian kiểm đếm, nên tạm dừng nhập xuất tại khu vực kiểm kê. Nếu không thể dừng hoạt động, từng giao dịch phát sinh phải được đánh dấu và theo dõi riêng để tránh đếm trùng hoặc bỏ sót.
Bước 2: Kiểm đếm và phân loại hàng
Hàng hóa cần được kiểm đếm theo từng mã, đơn vị tính, lô hàng và vị trí lưu kho. Hàng hư hỏng, chậm luân chuyển, hết hạn, hàng gửi bán, hàng nhận gia công hoặc giữ hộ nên được tách riêng.
Kết quả kiểm đếm lần đầu chưa phải căn cứ duy nhất để điều chỉnh sổ. Các mặt hàng có chênh lệch cần được đếm lại bởi người khác hoặc bằng phương pháp độc lập.
Bước 3: Đối chiếu chứng từ và dữ liệu
Kế toán đối chiếu số thực tế với:
- Thẻ kho, sổ chi tiết vật tư và hàng hóa;
- Phiếu nhập kho, phiếu xuất kho, biên bản giao nhận;
- Hóa đơn mua vào, hóa đơn bán ra và chứng từ trả hàng;
- Hợp đồng mua bán, gia công, ký gửi hoặc vận chuyển;
- Công nợ với nhà cung cấp, khách hàng và đơn vị vận chuyển;
- Dữ liệu phần mềm bán hàng, phần mềm kho và phần mềm kế toán.
Trường hợp số lượng đã đúng nhưng hóa đơn hoặc tờ khai thuế không khớp, doanh nghiệp nên thực hiện đối chiếu hóa đơn với tờ khai và sổ kế toán trước khi kết luận nguyên nhân.
Nếu thiếu phiếu nhập, phiếu xuất hoặc hồ sơ giao nhận, cần khôi phục và xử lý theo quy trình mất chứng từ kế toán, không tự tạo chứng từ có nội dung hoặc ngày tháng không đúng thực tế.
Bước 4: Xác định nguyên nhân và trách nhiệm
Nguyên nhân nên được phân thành các nhóm rõ ràng:
- Sai sót ghi sổ, nhập liệu hoặc mã hàng;
- Chứng từ chưa ghi nhận hoặc ghi nhận sai kỳ;
- Nhầm đơn vị tính, quy cách đóng gói;
- Hàng thuộc bên khác nhưng được kiểm đếm chung;
- Hao hụt trong định mức đã được ban hành hợp lý;
- Hư hỏng, hết hạn hoặc biến đổi tự nhiên;
- Mất mát do thiên tai, hỏa hoạn hoặc sự kiện bất khả kháng;
- Mất mát do cá nhân, bộ phận hoặc bên thứ ba chịu trách nhiệm;
- Chưa xác định được nguyên nhân.
Không nên gộp toàn bộ phần thiếu vào chi phí hoặc toàn bộ phần thừa vào thu nhập khi chưa có kết luận và phê duyệt.
Bước 5: Lập biên bản kiểm kê và biên bản xử lý
Biên bản kiểm kê nên thể hiện tối thiểu:
- Thời điểm và địa điểm kiểm kê;
- Thành phần tham gia;
- Mã hàng, tên hàng, đơn vị tính;
- Số lượng theo sổ, số lượng thực tế và phần chênh lệch;
- Tình trạng, chất lượng hàng hóa;
- Ý kiến của thủ kho, kế toán và bộ phận liên quan;
- Chữ ký của những người tham gia.
Biên bản xử lý chênh lệch tồn kho cần nêu nguyên nhân đã xác minh, trách nhiệm bồi thường, phần doanh nghiệp chịu, phương án xử lý hàng thừa hoặc thiếu và căn cứ phê duyệt. Nếu chưa tìm được nguyên nhân, biên bản phải ghi rõ tình trạng đang chờ xử lý thay vì kết luận suy đoán.
Bước 6: Phê duyệt phương án xử lý
Người có thẩm quyền theo điều lệ, quy chế tài chính và phân cấp nội bộ xem xét hồ sơ để quyết định:
- Thu hồi tiền hoặc yêu cầu bồi thường;
- Ghi nhận khoản phải thu đối với cá nhân, nhà vận chuyển hoặc bên liên quan;
- Cho phép tính phần tổn thất còn lại vào chi phí;
- Ghi nhận hàng thừa thuộc sở hữu doanh nghiệp;
- Trả lại hoặc theo dõi riêng tài sản của bên khác;
- Điều chỉnh sai sót kế toán của kỳ hiện tại hoặc kỳ trước.
Bước 7: Ghi sổ và lưu hồ sơ
Kế toán chỉ thực hiện bút toán xử lý cuối cùng sau khi có quyết định phê duyệt. Nếu sai sót được phát hiện sau khi khóa sổ, việc sửa chữa phải tuân thủ Điều 27 Luật Kế toán số 88/2015/QH13. Doanh nghiệp có thể tham khảo thêm cách sửa sai sổ kế toán sau khi khóa sổ để tránh xóa hoặc ghi đè dữ liệu trái nguyên tắc.
Cách xử lý kế toán khi thiếu hàng tồn kho
Bút toán cụ thể phụ thuộc chế độ kế toán doanh nghiệp đang áp dụng, nguyên nhân thiếu và phương pháp hạch toán hàng tồn kho. Với doanh nghiệp hạch toán theo phương pháp kê khai thường xuyên, hướng dẫn tài khoản 1381 trong chế độ kế toán theo Thông tư 200/2014/TT-BTC hoặc Thông tư 133/2016/TT-BTC thường được vận dụng theo hai giai đoạn.
Khi phát hiện thiếu và đang chờ xử lý
Kế toán ghi giảm hàng tồn kho và theo dõi tài sản thiếu chờ xử lý:
- Nợ tài khoản 1381 – Tài sản thiếu chờ xử lý;
- Có tài khoản hàng tồn kho tương ứng như 152, 153, 155 hoặc 156.
Đây mới là bút toán tạm thời. Doanh nghiệp chưa nên đưa ngay toàn bộ giá trị thiếu vào chi phí khi chưa xác định nguyên nhân và trách nhiệm.
Khi có quyết định xử lý
Tùy nội dung phê duyệt, giá trị thiếu có thể được xử lý như sau:
- Phần cá nhân hoặc tổ chức phải bồi thường: ghi nhận tiền thu, khoản khấu trừ hợp pháp hoặc khoản phải thu;
- Phần được tính vào chi phí theo chế độ kế toán: ghi vào tài khoản chi phí phù hợp;
- Phần được bồi thường bởi bảo hiểm hoặc bên thứ ba: ghi nhận khoản phải thu theo hồ sơ và quyết định xử lý;
- Đồng thời kết chuyển giảm tài khoản 1381.
Ví dụ về nguyên tắc, không thay thế bút toán áp dụng cho từng hồ sơ:
- Nợ tài khoản 111, 112, 1388 hoặc tài khoản phù hợp với khoản phải thu;
- Nợ tài khoản chi phí đối với phần doanh nghiệp phải chịu;
- Có tài khoản 1381.
Việc hạch toán thiếu hàng tồn kho vào chi phí kế toán không đồng nghĩa khoản đó đương nhiên được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp. Phần thuế phải được đánh giá riêng theo nguyên nhân, hồ sơ và điều kiện của pháp luật thuế.
Cách xử lý kế toán khi thừa hàng tồn kho
Khi phát hiện thừa và chưa rõ nguyên nhân
Doanh nghiệp ghi nhận hàng tồn kho thực tế và theo dõi tài sản thừa chờ giải quyết:
- Nợ tài khoản hàng tồn kho tương ứng;
- Có tài khoản 3381 – Tài sản thừa chờ giải quyết.
Cách theo dõi tài khoản 3381 được hướng dẫn trong chế độ kế toán ban hành kèm Thông tư 200/2014/TT-BTC và Thông tư 133/2016/TT-BTC đối với doanh nghiệp thuộc phạm vi áp dụng tương ứng.
Khi xác định được nguyên nhân
Phương án hạch toán phụ thuộc bản chất của hàng thừa:
- Nếu do chứng từ nhập kho chưa được ghi sổ, kế toán bổ sung nghiệp vụ mua hàng và công nợ theo chứng từ thực tế;
- Nếu do ghi nhầm mã hàng, cần điều chỉnh đồng thời mã thừa và mã thiếu, không ghi nhận thu nhập giả tạo;
- Nếu là hàng nhận giữ hộ, gia công hoặc ký gửi, doanh nghiệp theo dõi theo bản chất tài sản của bên khác, không ghi nhận là hàng thuộc sở hữu của mình;
- Nếu nhà cung cấp giao thừa, cần xác nhận với nhà cung cấp để trả lại hoặc hoàn thiện giao dịch theo thỏa thuận;
- Nếu có căn cứ xác định hàng thuộc doanh nghiệp nhưng trước đó bị bỏ sót, kế toán điều chỉnh vào tài khoản liên quan theo nguồn hình thành thực tế;
- Nếu không xác định được chủ sở hữu hoặc nguyên nhân, chỉ xử lý theo quyết định của người có thẩm quyền và quy định pháp luật liên quan.
Không nên tự động kết chuyển hàng thừa vào thu nhập khác chỉ để xóa số dư tài khoản 3381.
Xử lý hóa đơn đối với hàng tồn kho thừa, thiếu

Chênh lệch kiểm kê tự nó không phải là giao dịch bán hàng nên không mặc nhiên phát sinh hóa đơn đầu ra. Khoản 1 Điều 4 Nghị định 123/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 70/2025/NĐ-CP, quy định người bán phải lập hóa đơn khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ và trong các trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh của quy định này.
Doanh nghiệp cần phân biệt:
- Hàng bị mất hoặc thiếu thực tế: không lập hóa đơn bán hàng chỉ vì có chênh lệch kiểm kê. Hồ sơ trọng tâm là biên bản kiểm kê, tài liệu xác minh và quyết định xử lý.
- Cá nhân hoặc bên thứ ba bồi thường bằng tiền: khoản 1 Điều 5 Thông tư 219/2013/TT-BTC quy định tổ chức nhận khoản bồi thường bằng tiền lập chứng từ thu, không kê khai và nộp thuế GTGT đối với khoản tiền bồi thường đó.
- Bồi thường bằng hàng hóa hoặc dịch vụ: bên giao hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ để bồi thường phải lập hóa đơn và kê khai thuế theo quy định đối với hàng hóa, dịch vụ dùng để bồi thường.
- Bán lại hàng cho cá nhân chịu trách nhiệm hoặc bên khác: nếu bản chất là giao dịch bán hàng thì phải lập hóa đơn theo quy định, không gọi là bồi thường để thay đổi bản chất giao dịch.
- Hàng thừa do nhà cung cấp giao thêm: hai bên cần xác nhận việc trả lại hoặc mua bổ sung. Hóa đơn phải phản ánh giao dịch thực tế, không lập chỉ để hợp thức hóa số kiểm kê.
Nếu chênh lệch xuất phát từ hóa đơn điện tử sai số lượng, đơn giá hoặc thông tin hàng hóa, doanh nghiệp cần xử lý hóa đơn sai theo quy định hiện hành trước khi điều chỉnh sổ.
Xử lý thuế GTGT và thuế TNDN
Thuế GTGT đầu vào
Khoản 1 Điều 14 Thông tư 219/2013/TT-BTC, được sửa đổi bởi khoản 9 Điều 1 Thông tư 26/2015/TT-BTC, có quy định về khấu trừ thuế GTGT đầu vào đối với hàng hóa chịu tổn thất không được bồi thường trong một số trường hợp. Hồ sơ phải chứng minh được giá trị tổn thất, nguyên nhân và phần được hoặc không được bồi thường.
Vì vậy, doanh nghiệp không nên áp dụng một cách máy móc rằng mọi hàng thiếu đều phải điều chỉnh giảm thuế GTGT đầu vào, hoặc ngược lại, mọi hàng thiếu đều được giữ nguyên khấu trừ. Cần xem xét:
- Hàng hóa có phục vụ hoạt động chịu thuế GTGT hay không;
- Nguyên nhân mất mát, hư hỏng;
- Giá trị đã được bảo hiểm, cá nhân hoặc bên thứ ba bồi thường;
- Biên bản kiểm kê và tài liệu chứng minh tổn thất;
- Hóa đơn, chứng từ thanh toán và điều kiện khấu trừ khác.
Trường hợp thiếu hàng do mua bán không có thật, hóa đơn không hợp pháp hoặc không chứng minh được giao dịch, rủi ro không chỉ nằm ở phần hàng tồn kho mà còn liên quan đến quyền khấu trừ thuế GTGT và tính hợp lệ của chi phí.
Thuế thu nhập doanh nghiệp
Điều 6 Thông tư 78/2014/TT-BTC, được sửa đổi tại Điều 4 Thông tư 96/2015/TT-BTC, quy định điều kiện chung của khoản chi được trừ và các khoản không được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế.
Đối với hàng tồn kho tổn thất, cần lưu ý:
- Điểm 2.1 Điều 6 đã được sửa đổi quy định về tổn thất do thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn và trường hợp bất khả kháng khác không được bồi thường;
- Điểm 2.2 Điều 6 đã được sửa đổi quy định về hàng hóa bị hư hỏng do thay đổi quá trình sinh hóa tự nhiên hoặc hết hạn sử dụng, không được bồi thường.
Doanh nghiệp phải có hồ sơ xác định giá trị tổn thất, nguyên nhân, trách nhiệm và khoản bồi thường. Phần tổn thất đã được tổ chức hoặc cá nhân bồi thường không thể tiếp tục tính toàn bộ vào chi phí được trừ.
Thiếu hàng không rõ nguyên nhân, không có biên bản hoặc chỉ có bút toán kế toán thường chưa đủ cơ sở để bảo vệ chi phí khi quyết toán thuế. Chi phí kế toán và chi phí được trừ khi tính thuế TNDN phải được theo dõi riêng nếu có khác biệt.
Đối với hộ kinh doanh
Hộ kinh doanh thực hiện chế độ kế toán theo Thông tư 88/2021/TT-BTC cần đối chiếu sổ chi tiết vật liệu, dụng cụ, sản phẩm, hàng hóa với chứng từ mua bán thực tế. Không nên áp dụng máy móc hệ thống tài khoản của doanh nghiệp nếu hộ không thuộc đối tượng sử dụng hệ thống đó.
Ảnh hưởng thuế của hộ kinh doanh còn phụ thuộc phương pháp quản lý thuế, doanh thu thực tế, hóa đơn và ngành nghề. Việc phát hiện hàng thừa hoặc thiếu không tự động làm phát sinh một mức thuế cố định.
Hồ sơ cần lưu khi xử lý chênh lệch tồn kho

Một bộ hồ sơ có khả năng giải trình nên gồm:
- Quyết định hoặc kế hoạch kiểm kê;
- Biên bản kiểm kê có chữ ký của thành phần tham gia;
- Bảng tổng hợp chênh lệch theo từng mã hàng;
- Phiếu nhập, phiếu xuất, hóa đơn và chứng từ giao nhận liên quan;
- Tài liệu kiểm đếm lại và xác minh nguyên nhân;
- Biên bản làm việc với thủ kho, nhân viên, nhà cung cấp, khách hàng hoặc đơn vị vận chuyển;
- Hồ sơ về hàng hư hỏng, hết hạn, thiên tai, hỏa hoạn hoặc sự kiện bất khả kháng nếu có;
- Hồ sơ bảo hiểm và chứng từ bồi thường;
- Biên bản xử lý chênh lệch tồn kho;
- Quyết định phê duyệt của người có thẩm quyền;
- Chứng từ kế toán và bút toán điều chỉnh;
- Tài liệu đánh giá ảnh hưởng đến thuế GTGT, thuế TNDN và báo cáo tài chính.
Hồ sơ phải phản ánh sự việc thực tế và được lập đúng thời điểm có thể xác minh. Ảnh chụp kho, dữ liệu camera hoặc báo cáo từ phần mềm có thể hỗ trợ giải trình nhưng không thay thế biên bản, chứng từ và quyết định xử lý bắt buộc.
Những sai sót doanh nghiệp nên tránh
- Điều chỉnh số liệu phần mềm cho khớp thực tế nhưng không lập biên bản;
- Đưa toàn bộ hàng thiếu vào chi phí trước khi xác định trách nhiệm;
- Ghi nhận toàn bộ hàng thừa vào thu nhập khác dù hàng thuộc nhà cung cấp hoặc bên gửi giữ;
- Lập hóa đơn cho mọi khoản thiếu hàng mà không xét bản chất giao dịch;
- Cho rằng chi phí đã hạch toán đương nhiên được trừ khi quyết toán thuế;
- Không tách phần tổn thất được bồi thường và không được bồi thường;
- Sửa trực tiếp số liệu của kỳ đã khóa mà không để lại dấu vết kiểm soát;
- Bỏ qua sai lệch đơn vị tính, mã hàng, lô hàng và thời điểm chuyển giao quyền sở hữu;
- Dùng biên bản lập sau để hợp thức hóa số liệu nhưng không có bằng chứng xác minh.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Đà Nẵng, Huế nên kiểm kê định kỳ, đối chiếu kho với kế toán và hoàn thiện hồ sơ trước khi lập báo cáo tài chính hoặc quyết toán thuế. Khi nguyên nhân liên quan đồng thời đến chứng từ, hóa đơn và nhiều kỳ kế toán, doanh nghiệp có thể sử dụng dịch vụ kế toán Đà Nẵng hoặc dịch vụ kế toán Huế để rà soát sổ sách, khai báo thuế và đánh giá rủi ro quyết toán thuế theo hồ sơ thực tế.
